چهره اصلی کنفرانس بن درباره این نشست تاریخی چه میگوید
افغانستان انترنیشنل : عبدالستار سیرت، چهرهای بحثبرانگیز در کنفرانس بن ۲۰۰۱، نماینده گروه رم وابسته به محمد ظاهرشاه بود. او در رأیگیری داخلی گروه رُم یازده رأی به دست آورد و به عنوان گزینه اصلی رهبری اداره موقت معرفی شد.
با این حال، این انتخاب مورد پذیرش ایالات متحده، جبهه متحد سابق و نماینده سازمان ملل متحد قرار نگرفت. در نتیجه فشارهای سیاسی و دیپلوماتیک، سیرت کنار گذاشته و حامد کرزی به عنوان رئیس اداره موقت معرفی شد.
عبدالستار سیرت پس از سالها، روایت شخصی و مفصل خود را از وقایع پشتپرده و جریانهای کنفرانس تاریخی بن بیان کرده است؛ روایتی که به زوایای پنهان شکلگیری نظام سیاسی پس از حاکمیت دور نخست طالبان، انتخاب حامد کرزی به ریاست اداره موقت، تقسیم قدرت و نقش تعیینکننده ایالات متحده امریکا در شکلگیری نظام پسا طالبان میپردازد.
سیرت در مصاحبهای اختصاصی با بشیر احمد انصاری، پژوهشگر و نویسنده، نقدهای تندی را متوجه کنفرانس بن میکند. این مصاحبه در کانال یوتیوب آقای انصاری منتشر شده است.
عبدالستار سیرت که اکنون ۹۰ سال دارد و در ایالات متحده امریکا زندگی میکند، از چهرههای شناختهشده سیاست افغانستان در نیمقرن گذشته است. او در دوره سلطنت محمد ظاهرشاه وزیر عدلیه بود و همزمان ریاست دانشکده شرعیات دانشگاه کابل را بر عهده داشت. از جمله شاگردان او میتوان به چهرههای مطرحی چون برهانالدین ربانی، عبدربالرسول سیاف و نعمتالله شهرانی، رهبران پیشین جهادی، اشاره کرد.
کنفرانس بن و جایگاه گروه رُم
کنفرانس بن در سال ۲۰۰۱ با حمایت و نقش جامعه بینالمللی، سازمان ملل متحد و ایالات متحده امریکا و با حضور چهار جناح سیاسی افغانستان برگزار شد: گروه پیشاور، گروه قبرس، جبهه متحد ملی و گروه رم.
ریاست گروه رم را عبدالستار سیرت، به عنوان یکی از چهرههای مورد اعتماد محمد ظاهرشاه، پادشاه پیشین افغانستان، بر عهده داشت.
پس از حملات یازدهم سپتمبر و تصمیم ایالات متحده برای سرنگونی رژیم طالبان، امریکا و متحدانش به دنبال ایجاد نظام سیاسی جدیدی در افغانستان بودند که ظاهراً همه جناحهای درگیر را دربر گیرد. در این میان، نام محمد ظاهرشاه به عنوان شخصیتی که میتوانست بحران افغانستان را مدیریت کند، مطرح بود. ظاهرشاه برای بسیاری نماد امنیت و آرامش تلقی میشد. او بیش از چهل سال بر افغانستان پادشاهی کرده بود.
درباره اینکه رهبر آینده افغانستان از چه آدرسی انتخاب شود، توافق مکتوبی وجود نداشت؛ اما به نظر میرسید میان طرفها نوعی توافق نانوشته شکل گرفته بود که حاکم آینده افغانستان از گروه موسوم به «رم» برگزیده شود. محمد ظاهرشاه پس از کودتای سردار محمد داوود در شهر رم اقامت داشت و به همین دلیل این گروه به «گروه رم» شهرت یافته بود. بر همین اساس، تعیین رئیس اداره موقت به این گروه واگذار شد.
انتخابات درونگروهی و شوک غرب
به هدایت محمد ظاهرشاه، در داخل گروه رم انتخابات برگزار شد. در این رقابت، حامد کرزی، عبدالستار سیرت و هدایت امین ارسلا نامزد بودند. سیرت میگوید که خود تمایلی به نامزدی نداشت، اما برخی چهرهها، از جمله پادشاهخان زدران و واصفی قندهاری، بر نامزدی او اصرار کردند.
در نتیجه این انتخابات درونگروهی، عبدالستار سیرت ۱۱ رای، حامد کرزی ۲ رای و هدایت امین ارسلا ۱ رای به دست آوردند.
به گفته سیرت، او پیروزی خود را نه از طریق شورای رم، بلکه از زبان یک خبرنگار در محل کنفرانس شنید. وی تاکید میکند که انتخابش باعث شگفتی نمایندگان کشورهای غربی شد؛ زیرا به ادعای او، پیش از آن میان امریکا، پاکستان، ایران و جبهه متحد ملی ـ که نقش برجستهای در عملیات امریکا علیه طالبان داشت ـ توافقی برای انتصاب حامد کرزی به ریاست اداره موقت صورت گرفته بود.
سیرت میگوید با انتخاب او، این توافق از پیش طراحیشده به چالش کشیده شد. به گفته وی، زلمی خلیلزاد، همکار جیمز دابنز، نماینده ویژه امریکا، تلاش کرد او را به انصراف وادار کند و در بدل آن وعده هر مقام دولتی، از وزارت عدلیه تا ریاست لویه جرگه، را داد. سیرت میگوید در پاسخ به تندی به خلیلزاد گفته است: «پس همه تعیینات به دست شما انجام میشود.»
فشار برای انصراف
برخلاف روایتهای رایج، سیرت تاکید میکند که انصراف او نه به دلیل فشارهای اخضر ابراهیمی، نماینده ویژه سازمان ملل، بلکه در نتیجه اصرار و التماس نمایندگان آلمان و اتحادیه اروپا صورت گرفت. به گفته او، نماینده آلمان هشدار داده بود که اگر انصراف ندهد، کنفرانس بن ـ که میزبان نشستهای بزرگ جهانی بوده ـ با یک سابقه منفی تاریخی روبهرو خواهد شد.
سیرت تاکید میکند که آلمانیها میزبانی شایستهای از نشست داشتند و تلاش کردند بیطرف بمانند. او میگوید به نمایندگان آلمان اعلام کرد که از نامزدی خود میگذرد، اما این بیعدالتی باید در آرشیف رسمی کنفرانس ثبت شود.
سیرت مدعی است که با وجود آنکه حامد کرزی رأی لازم را در بن به دست نیاورده بود، امریکا او را بر شورای رم تحمیل کرد.
به گفته او، جورج تنت، رئیس وقت سازمان سیا، گفته بود: «ما کسی را برای اداره موقت میشناسیم که هم پشتون است، هم از قندهار است، هم جوان است و هم با ما همکاری دارد؛ و او حامد کرزی است.»
اهداف امریکا از کنفرانس بن
عبدالستار سیرت بهشدت از نقش و حضور امریکا در افغانستان انتقاد میکند. او مداخله مستقیم در تعیین رهبری سیاسی افغانستان، تقسیم کرسیهای دولتی، توزیع قدرت بر مبنای قومیت و حضور نظامی درازمدت را اقداماتی میداند که به سود افغانستان نبود.
با این حال، بسیاری از ناظران باور دارند که حضور امریکا در افغانستان فصل تازهای در تاریخ این کشور رقم زد. بسیاری از این رویداد به عنوان نوعی «انقلاب سیاسی» یاد میکنند که افغانها نتوانستند از آن بهدرستی بهره ببرند. با این وجود، در نتیجه حضور امریکا و متحدانش، افغانستان شاهد یک جهش کمسابقه در عرصههای مختلف بود؛ روندی که با بازگشت طالبان بار دیگر به نقطه صفر بازگشت.
به باور سیرت، واشنگتن تلاش داشت این اهداف از سوی افغانها در کنفرانس بن مشروعیت پیدا کند. او میگوید همه کشورها از این برنامه حمایت کردند و ایران حتی بیش از دیگران از طرح امریکا پشتیبانی کرد.
سیرت حضور امریکا در افغانستان را «اشغال نظامی» میداند و میگوید این کشور به بهانه حملات یازدهم سپتمبر وارد افغانستان شد، در حالی که به گفته او هیچ افغان در این حملات نقش نداشت.
پس از خودداری طالبان از تسلیمدهی اسامه بن لادن، امریکا تصمیم به حمله به افغانستان گرفت. امریکا در آغاز قصد دولتـملتسازی در افغانستان را نداشت و صرفاً با هدف مبارزه با تروریسم و انتقام از القاعده وارد این کشور شد، اما بعدها اهداف خود را گسترش داد.
سیرت تصریح میکند که امریکا فردی را به قدرت رساند که شایسته زعامت و رهبری افغانستان نبود. با این حال، به گفته او، نه تنها امریکا، بلکه گروه حاکم در افغانستان، شامل رهبران جبهه متحد ملی ـ بهویژه محمدقسیم فهیم، یونس قانونی و عبدالله عبدالله ـ نیز بر حامد کرزی اجماع داشتند. سیرت میگوید رهبران جبهه متحد تأکید داشتند که رئیس اداره موقت باید یک پشتون باشد و در مقابل، وزارتهای دفاع، خارجه و داخله را مطالبه کرده بودند.
کشورهای منطقه، از جمله ایران، پاکستان و روسیه نیز با گزینش کرزی به ریاست اداره موقت موافق بودند.
سیرت در ادامه مصاحبه خود میگوید که بعدها مارشال فهیم در دیدار با او در کابل اظهار داشت که بر حق وی ظلم شده است؛ نخست در کنفرانس بن، جایی که مانع انتخاب او به ریاست اداره موقت شدند، و دوم اینکه اجازه ندادند همراه محمد ظاهرشاه به افغانستان بازگردد.
به گفته سیرت، زلمی خلیلزاد و حامد کرزی تلاش کردند مانع حضور او در کنار ظاهرشاه در کابل شوند، زیرا وی را تهدیدی برای موقعیت خود میدیدند. به گفته وی، رهبران پیشین جبهه متحد ملی نیز در این جهت با آنان همراهی کردند.
او مدعی است که خلیلزاد در سفری به ایتالیا (محل اقامت ظاهرشاه) به شاه گفته بود که بدون سیرت به کابل بازگردد. ظاهرشاه پاسخ داد که بدون ستار سیرت به افغانستان نخواهد رفت. خلیلزاد در مقابل تهدید کرد که اگر شاه به کابل نرود، ایتالیا تحت فشار امریکا او را اخراج خواهد کرد. ظاهرشاه گفت که در این صورت به عربستان میرود، اما خلیلزاد پاسخ داد که عربستان نیز تحت نفوذ امریکا است و پناه نخواهد داد. در نهایت، ظاهرشاه مجبور به بازگشت به افغانستان شد.
جمعبندی
به باور عبدالستار سیرت، کنفرانس بن در مجموع بر ضد منافع ملی افغانستان بود، زیرا ادارهای را به وجود آورد که برآمده از اراده واقعی مردم افغانستان نبود. او تأکید میکند که نقش افغانها در این نشست صوری بود و سناریوی اصلی توسط خارجیها نوشته شد.
با این حال، سیرت از میزبانی آلمان تمجید میکند و میگوید آلمانیها کاملاً بیطرف بودند و تسهیلات مناسبی فراهم کرده بودند. کنفرانس در ماه رمضان برگزار شد و حتی برای اشتراککنندگان، سحری نیز تهیه میشد.
در مقابل، برخی چهرهها از جمله یونس قانونی، رئیس هیئت جبهه متحد ملی در کنفرانس بن، برخلاف سیرت این نشست را یک رویداد تاریخی میدانند که فصل تازهای را در تاریخ افغانستان گشود. قانونی معتقد است که مشکل اصلی نه خود توافق بن، بلکه تطبیق نادرست آن بود.
عبدالستار سیرت در انتخابات دور اول ریاست جمهوری نامزد شد اما رای لازم به دست نیاورد.
او تا آخر حضور امریکا در افغانستان در هیچ سمت دولتی کار نکرد. سیرت در سراسر مصاحبه جدید خود از بردباری، متانت و وطندوستی آخرین شاه افغانستان سخن میزند.
